Yatakta sağa veya sola dönerken, başı yukarı kaldırırken ya da uzanırken aniden ortaya çıkan baş dönmesi günlük yaşamı zorlaştırabiliyor. Bu durum her zaman tansiyon düşüklüğü veya yorgunlukla ilişkili olmayabiliyor. İç kulakta bulunan ve denge sisteminin çalışmasına yardımcı olan küçük kalsiyum kristallerinin yerinden ayrılması da kısa süreli ancak şiddetli baş dönmesi ataklarına yol açabiliyor.
İnsan vücudunun dengede kalabilmesi için iç kulak, gözler, kaslar ve eklemlerden gelen bilgilerin beyin tarafından birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. İç kulakta bulunan labirent adı verilen yapı, özellikle başın hareketlerini algılayarak denge sisteminin çalışmasına katkıda bulunuyor.
Ancak iç kulakta normalde belirli bir bölgede bulunan küçük kalsiyum karbonat kristalleri yerinden ayrılarak yarım daire kanallarına geçebiliyor. Başın dönme hareketlerini algılayan bu kanallarda hareket eden kristaller, beyne yanlış denge sinyalleri gönderilmesine neden oluyor.
Bu durum, iyi huylu paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV) olarak biliniyor. Vertigonun en yaygın nedenlerinden biri olan rahatsızlıkta kişi, özellikle başını hareket ettirdiğinde çevresinin döndüğünü hissedebiliyor.
İç kulaktaki kristallerin yer değiştirmesiyle gelişen vertigoda belirtiler genellikle belirli baş hareketleriyle tetikleniyor. En sık karşılaşılan durumlar şöyle sıralanıyor:
Yatakta sağa veya sola dönmek
Yataktan kalkmak ya da uzanmak
Başı yukarı kaldırarak yüksek bir noktaya bakmak
Başı öne veya arkaya doğru eğmek
Bu hareketler sırasında ortaya çıkan dönme hissi genellikle kısa sürüyor. Ancak ataklar tekrarlayabildiği için kişinin günlük aktivitelerini ve hareket özgürlüğünü etkileyebiliyor.
Doktorlar, iyi huylu paroksismal pozisyonel vertigoyu teşhis etmek için Dix-Hallpike adı verilen pozisyon testinden yararlanabiliyor. Muayene sırasında hastanın başı ve vücudu belirli açılara getirilerek baş dönmesinin ortaya çıkıp çıkmadığı ve göz hareketleri değerlendiriliyor.
Tanı doğrulandığında tedavide genellikle yer değiştiren kristalleri iç kulaktaki normal konumlarına taşımayı amaçlayan fiziksel manevralar uygulanıyor. Bu işlemler, etkilenen kulak kanalındaki kristallerin hareket ettirilmesine yardımcı olabiliyor.
Her baş dönmesi şikayeti iç kulaktaki kristallerden kaynaklanmıyor. Denge bozuklukları; vestibüler nörit, migren, Meniere hastalığı ve kalp damar sistemiyle ilgili sorunlar gibi farklı nedenlerle de ortaya çıkabiliyor.
Vestibüler nörit, denge sinirinin iltihaplanması veya işlevinin bozulmasıyla gelişebiliyor. Genellikle aniden başlayan yoğun baş dönmesine bulantı ve kusma eşlik edebiliyor. Şikâyetler birkaç gün sürebilirken iyileşme daha uzun zaman alabiliyor.
Meniere hastalığında ise tekrarlayan vertigo ataklarının yanı sıra işitme kaybı ve kulak çınlaması görülebiliyor. Vestibüler migren de baş ağrısı olmadan veya baş ağrısıyla birlikte baş dönmesine neden olabiliyor.
Bunun dışında kalp ritim bozuklukları, kan dolaşımını etkileyen hastalıklar, bazı ilaçlar ve kafa travmaları da denge sorunlarına yol açabiliyor.
Tekrarlayan baş dönmesi veya sürekli denge kaybı yaşayan kişilerin şikâyetlerinin nedenini belirlemek için doktora başvurması gerekiyor. Kulak burun boğaz uzmanı veya aile hekimi, belirtilerin kaynağını araştırarak uygun değerlendirmeyi yapabiliyor.
Özellikle aniden başlayan baş dönmesine kol veya bacakta güçsüzlük, konuşma güçlüğü, çift görme ya da normal yürüyememe eşlik ediyorsa acil tıbbi değerlendirme gerekiyor. Çünkü bazı inme vakaları da benzer belirtilerle ortaya çıkabiliyor.
Baş dönmesini yalnızca geçici bir rahatsızlık olarak değerlendirmemek ve tekrarlayan şikâyetlerde altta yatan nedeni araştırmak büyük önem taşıyor.