Kış geldi sakatlanmalara dikkat

International Hospital Ortopedi Bölüm Sorumlusu Doç. Dr. Bülent Aksoy: Kış sakatlanmalarını genel olarak üç grupta ele alabiliriz; havanın soğumasına bağlı sakatlıklar, yağışlı olan günlerde meydana gelen sakatlıklar ve karlı dönemde meydana gelenler. Soğuk havalarda görülen sakatlıklar daha çok kas ve tendon sakatlıkları. Bunun için özellikle orta yaş grubunda kaslardaki ve tendonlardaki kasılmayı ilgilendiren kas kitlesinin yeteri kadar kasılabilmesi ve hareket edebilmesi için iki temel şeye ihtiyaç var; birisi sıcak giysiler içinde olmak, diğeri de glikojen almak. Özellikle soğuk havalarda hızla harekete bağlı olarak kas kitlesi içindeki glikojen miktarı, glikojen deposunun boşalmasıyla kaybolur. Beraberinde bu glikojenin yetersizliğine bağlı kas ve tendon yırtılmaları, kopmalar ve çok çabuk yorulmalar, yorulmalara bağlı olarak da düşmeler meydana gelebilir. O yüzden soğuk havalarda beden ısısının düşmemesi için iyi giyinmek ve yeteri kadar glikojen almak gerekiyor.

Glikojen hangi yiyeceklerden alınabilir? Doç. Dr. Aksoy: Özellikle makarna, pilav ve patates gibi yiyeceklerden alınabilir.

Yağışlı günlerde ne tür sakatlanmalarla karşılaşıyorsunuz? Doç. Dr. Aksoy: Daha çok, iyi ayakkabı giymemeye bağlı, kaymalarla meydana gelen düşmelerle karşılaşıyoruz. Buradaki sakatlanmalarda el bileği yaralanmaları görülüyor. Özellikle yaşlı hasta grubunda kemik kuvvetinin azalmasına bağlı, yani osteoporoza bağlı, çok basit düşmelerle ortaya çıkan el bileği kırıklıkları görebiliyoruz. Bunlara biz kolles kırıkları diyoruz. Yine bu tip havalarda, kaymaya bağlı düşmelerle yaşlı nüfusu ilgilendiren omurga kırıkları görülebilir. Çok basit bir kalça üstüne düşme bile omurga kırığına neden olabilir.

Sakatlanmalardan kaçınmak için ayakkabı seçimimiz nasıl olmalı? Doç. Dr. Aksoy: Ayakkabının fonksiyonel olması çok önemlidir. Özellikle kösele ayakkabı giyilmemelidir. Yer temasının daha yoğun olduğu ve yeri kavrayan, altı kauçuk olan ayakkabılar giymek gerekir. Çünkü bunlar zemine, buza, kara yapışan ve ayağı bırakmayan ayakkabılardır. Kösele ayakkabılar çok kolay kayar. Biz, kar ya da yağış olsa da, olmasa da sivri uçlu ve yüksek topuklu ayakkabıyı yorgunluk, kemiksel bozukluk ve kas yorgunluğu yaptığı için önermiyoruz. Ayağın önünü sıkmayacak, topuğun 2.5-3 cm. olduğu türde ve topuğun dolu olduğu ayakkabıları öneriyoruz.

Bu mevsimde çoçuklarda görülen sakatlanmaların önlenmesi için anne babalara ne tür uyarılarda bulunursunuz? Doç. Dr. Aksoy: Oyun dışında, çocuk okula gitme gelme durumundaysa önerilen şey, yanında mutlaka bir büyüğünün bulunması. Çünkü çocuklarda boyun yaralanmaları meydana gelebiliyor. Boyun kırıkları çok önemlidir, ölüme neden olabilir. O yüzden yüksek enerjili spor yapan kişilerde mutlaka kafayı, boynu korumak gerekiyor. Özellikle çocuklar için mutlaka kafa koruyucu kaskın kullanılması gerekiyor. Eli kavrayacak şekilde eldiven olması gerekiyor. Eğer beslenme yetersiz olursa, kas deposunun boşalmasına bağlı yorgunluklar meydana geliyor. Yorgunluklar da her zaman sakatlanmalara davetiye çıkarır.

KAYAKTA YARALANMA RİSKİ ÇOK YÜKSEK

Kış sporlarında en çok hangi tip yaralanmalar görülüyor?
Acıbadem Bursa Hastanesi Ortopedi Bölüm Sorumlusu Doç. Dr. Nadir Şener: En çok bağ yaralanmaları yaşanıyor, diz yaralanmalarına da çok sık rastlıyoruz. Çünkü en çok yapılan kış sporu kayak. Kayakta ayak bileği botun içinde sıkı durumda olduğu için yük daha çok dize biniyor. Dizde dönme tarzındaki yaralanmalar, dizin çapraz bağlarında, iç ya da dış yan bağları zedelenmeleri ve menisküs yaralanmaları oluyor. Düşmelere bağlı el bileği yaralanmaları da sık görülüyor. Özellikle snowboard'da geriye doğru düşmeler el bileğindeki kırıklara veya bağ yaralanmalarına sebebiyet veriyor. Bir de çarpışma sonucu oluşan yaralanmalar var. Hem pistlerin kalabalık olması, hem de bilenle bilmeyenin aynı pistte bulunması nedeniyle çarpışmalar çok sık oluyor ve bu çarpışmalar sonucunda boyun travmaları, göğüs travmaları, kaburga kırıkları, cilt kesikleri, kollarda ezilmeler sık görülüyor. Çok ender olarak da boyun dışındaki omurga yaralanmaları görülüyor. Birinci sırada bağ yaralanmaları, ikinci sırada kırıklar görülüyor. Kırıklar da genelde diz çevresi, el bileği çevresi, kalça çevresi kırıkları şeklinde oluyor.

Kış sporu yapanların sakatlanmalarla karşılaşmamaları için neler yapması gerekiyor?
Doç. Dr. Şener: Mutlaka ders alarak bu sporlara başlamalılar. Kayak yaralanma riski en yüksek olan sporlardandır. Doğru kaymayı bilmek çok önemlidir. İkincisi uygun pistler seçilmelidir. Üçüncüsü doğru donanım seçmeliler, yani boylarına uygun kayaklar ve doğru bağlanmış kayak botları kullanmalılar. Doğru gevşeklik ya da sıkılıkta bağlanmış botlar gerekiyor. Mutlaka kar gözlüğü kullanmak gerekiyor çünkü bir süre sonra görme yeteneğiniz bozulabiliyor.

Bu tür sakatlanmalar tedavi edilmezse nelere yol açabilir? Doç. Dr. Şener: Örneğin dizinizde bir bağ yaralanması oldu ve tedavi ettirmediniz; o zaman uzun vadede dizinizdeki o bağın eksikliğine bağlı dize binen dengesiz yükler nedeniyle kireçlenmeler gelişebiliyor. Dizde diğer yapılara zarar verebiliyor. Örneğin bir ön çapraz bağ yırtığı ihmal edildiğinde, uzun vadede bir menisküs yırtığına sebebiyet verebiliyor. O da ihmal edilirse dizin kireçlenmesine kadar gidebiliyor.

MENİSKÜS BELİRTİLERİNİ CİDDİYE ALIN
Sporcu kayak yaparken sakatlandığında ilk olarak ne yapabilir? Acıbadem Kocaeli Hastanesi Ortopedi Bölüm Sorumlusu Doç. Dr. Yavuz Kocabey: Travmanın olduğu ekstremite veya eklem hareketlerine engel olup komşu dokulara zararını ve ağrıyı azaltmak, ilk yapılacak işlemdir. Bunun için yapılması gereken , travmaya ugrayan ekstremite veya eklemin sabit tutulması gerekmektedir. Sonrasında da hemen bir sağlık kurumuna gitmesi gerekiyor. Çok fazla ağrı ve şişmenin olmadığı durumlarda, buz konup aktivasyona birkaç gün ara verilebilir. Kemik kırıklarında veya kas tendon yaralanmalarında genellikle başka birinin yardımına ihtiyaç vardır.

Bu tür sakatlanmalarda uygulanan tedavi yöntemleri nelerdir?
Doç. Dr. Kocabey: Tedavi, hastanın beklentisi, yaralanmanın yeri, derecesi ve tipine göre değişir.

Dizde ön çapraz bağ kopuklarında tedavi yöntemi nedir? Doç. Dr. Kocabey: Kayak yapan kişi, aktif bir insandır. Bu kişilerin aktif hayatlarına devam edebilmeleri için stabil bir dize ihtiyaçları vardır. Bu nedenle genç ve orta yaş üzerinde ki aktif kişilerde ön çapraz bağ operasyonları yapılmalıdır. Akut dönemdeki yaralanmalarda, ödemin azaltılması ve dizin normal hareket sınırlarını kazanması için, fizik tedaviye başlanıp daha sonra operasyon tercih edilir.

Menisküs yırtıklarında tedavi yöntemi nedir? Doç. Dr. Kocabey: Menisküs yırtıklarında tedavi yöntemi, menisküs yırtığının yerine, cinsine hastanın yaşına ve dizin kondral lezyonlarına göre değişir. Halk arasında ben menisküs olmuşum veya menisküsüm varmış denilebilir, bu yanlış bir tabirdir. Genellikle menisküs yırtıklarında bu deyimi kullanırlar. Spor yaralanmalarından sonra menisküsleri yırtılabilir. Bazı tip menisküs yırtıkları cerrahi tedavi gerektirmeden iyileşebilir. Bu nedenle dizi kilitlemeyen ve çok bariz semptom izlenmeyen yırtıklara ilk önce cerrahisiz tedavi denenebilir.

Menisküs yırtıklarında yırtık alınmalı mıdır? Doç. Dr. Kocabey: Kesinlikle hayır. Menisküsün diz içinde bir çok görevi vardır. Bunun alınması ile bu görevlere engel olmaktayız. Dikilebilecek menisküs kesinlikle dikilmelidir.

Neden menisküsler her vakada dikilmiyor? Doç. Dr. Kocabey: Bazı yırtık tip ve yerine göre menisküs yırtığını dikilse bile iyileşme şansı yoktur. Bu nedenle alınmalıdır.

Menisküs yırtıklarının dikilmesi ve alınması arasındaki operasyon sonundaki farklar nedir? Doç. Dr. Kocabey: Menisküsün alınması cerrah için daha kolay, daha az sıkıntılı ve kısa bir operasyondur. Hasta için ise rehabilitasyonun daha kolay olması, işe daha çabuk dönmesi ve ağrının hemen kesilmesi gibi faydaları vardır. Fakat diz fonksiyonlarını bozarak, eskisinden daha fazla zarar verilmiş olmaktadır.

Dizde olan bu dönme hatırlanmayabilir mi?
Dr. Haklar: Diz dönmesi, unutulacak bir travma değildir. Basit ayak burkulmaları diz dönmesi değildir. Uyluk kemiği ile bacak kemiğinin birbiri üzerine dönmesi sonucunda ortaya çıkar ve kişi olayın ciddiyetini farkındadır. Tanı aşamasında nelere dikkat ediyorsunuz? Dr. Haklar: Ön çapraz bağ yırtılması olup olmadığını anlamak için muayene kıymetlidir. Bunun yanında MR bize teşhisi koyduruyor.

Ön çapraz bağ yaralanmalarında ilk yardım ne olmalıdır? Dr. Haklar: Dize yapılan soğuk uygulamalar ve elastik bandaj ilk müdehaledir. Daha sonra hastanın yardımsız yürüyebilmesi için dizini hareketsiz tutan uzun dizlikler ve koltuk değnekleri oldukça yardımcı olur. Eklem içi kanamanın özellikle 24 saat sonrasında doktor tarafından alınması gerekir. Böylece hem diz daha çabuk toparlıyor hem de eklemdeki kıkırdaklar etkilenmemiş oluyor.